Digitale geletterdheid in de kleutergroepen, bezint eer ge begint

Vaak wordt gedacht dat digitale middelen nodig zijn om te werken aan digitale geletterdheid. Digitale middelen kunnen verrijkend zijn, maar zijn zeker niet altijd nodig. Voor kinderen tot ongeveer zes jaar vormen spelen, bewegen, muziek, taal en menselijke interactie de kern van een gezonde hersenontwikkeling.  

Jonge kinderen ontdekken de wereld via hun zintuigen, via verhalen en via rijk sociaal contact. In deze fase wordt de basis gelegd voor denken, voelen, handelen en het uiteindelijke abstract denken en leren. Dat vraagt om ervaringen in de fysieke, analoge wereld waarin kinderen actief kunnen onderzoeken, oefenen en verbinden. 

Overmatig schermgebruik, zeker wanneer dit plaatsvindt zonder begeleiding van een volwassene, kan een gezonde ontwikkeling in de weg staan. Bewust en beredeneerd gebruik van digitale middelen is daarom essentieel. Digitale middelen dienen ondersteunend te zijn aan rust, structuur en verbinding: belangrijke pijlers in de ontwikkeling van executieve functies. Wat mensen bieden aan interactie, afstemming en betekenisverlening kan door digitale middelen nooit worden vervangen. 

Ken de risico's

  • Cognitieve ontwikkeling  
    Overmatig schermgebruik kan de rijping van hersennetwerken vertragen die cruciaal zijn voor aandacht, executieve functies en sociaal-emotionele regulatie. EEG-onderzoek laat zien dat kinderen met veel schermtijd vaker moeite hebben met het vasthouden van aandacht en het reguleren van impulsen (Hutton, 2020). Snelle beeldwisselingen, zoals die voorkomen op platforms als YouTube en TikTok, verzwakken bovendien de connectiviteit tussen de prefrontale cortex en andere hersengebieden (Hutton, 2024). 
  • Beweging en motoriek  
    Meer schermtijd betekent doorgaans minder actief spel. Dit belemmert de ontwikkeling van motoriek, spierkracht en balans (Shen et al., 2024). Langdurig stilzitten beperkt daarnaast exploratie, sociale interactie en spelenderwijs leren, wat de brede ontwikkeling van jonge kinderen remt (Hinkley et al., 2012). Afwisseling tussen bewegen, spelen en rust is in deze levensfase essentieel. 
  • Taalontwikkeling  
    Te veel schermtijd hangt samen met een kleinere woordenschat en een tragere taalontwikkeling, met name bij kinderen onder de zes jaar (da Silva et al., 2025). Programma’s waarbij ouders of leerkrachten actief betrokken zijn kunnen dit effect deels compenseren (Madigan et al., 2020), maar persoonlijke interactie – samen praten, lezen en spelen – blijft onmisbaar voor een rijke taalontwikkeling. 
  • Zelfregulatie  
    Kleuters ontwikkelen zelfregulatie via co-regulatie. Zij leren emoties herkennen, ordenen en tot rust brengen met de steun van een sensitieve volwassene. Het zenuwstelsel is nog volop in ontwikkeling en daardoor extra gevoelig voor prikkels. Rust, voorspelbaarheid, taal en nabijheid van de leerkracht bieden veiligheid en helpen kinderen hun emoties te reguleren (Hutton, 2019).

    Bij overmatig schermgebruik, zeker zonder actieve begeleiding, ontstaan veel prikkels terwijl co-regulatie ontbreekt. Dit kan leiden tot overprikkeling en verminderde emotieregulatie. 

 

Digitale geletterdheid vanaf 2027

Maar dan zonder digitale middelen

Volgens het SLO bestaat digitale geletterdheid uit vier domeinen: 

  1. ICT-vaardigheden 
  2. Mediawijsheid 
  3. Digitale informatievaardigheden 
  4. Computational thinking 

Digitale geletterdheid bij jonge kinderen reikt echter verder dan het gebruik van schermen. Vaardigheden zoals logisch denken, probleemoplossend vermogen, patroonherkenning en samenwerken ontwikkelen zich in de eerste plaats via spel, handelen en interactie in de fysieke wereld. 

Door deze vaardigheden bewust en rijk analoog te versterken, bouwen kinderen een stevige basis. Op deze basis kunnen zij later, wanneer zij daar ontwikkelingsmatig aan toe zijn, betekenisvol en verantwoord gebruik leren maken van digitale middelen. 

 

Handreikingen voor jouw kwaliteitskaart

Met deze handreiking bieden wij tips voor het vormgeven van een kwaliteitskaart digitale geletterdheid binnen het onderwijs aan het jonge kind. De handreikingen sluiten aan bij de vier domeinen van digitale geletterdheid, waarbij bewust is gekozen voor een analoge benadering die past bij de ontwikkeling, behoeften en mogelijkheden van jonge kinderen. 

Zo blijft de focus liggen op wat jonge kinderen nodig hebben om te groeien: spel, beweging, taal, interactie en betekenisvolle ervaringen. 

Mediawijsheid

Computational Thinking

Digitale informatie-vaardigheden

Praktische ICT-vaardigheden

Onze visie

Mediawijsheid bij kleuters begint niet bij digitale middelen, maar bij bewustwording, kritisch denken en het leren omgaan met indrukken, verhalen en boodschappen uit de wereld om hen heen. Jonge kinderen ontwikkelen deze vaardigheden vooral via spel, gesprek, verbeelding en ervaring. In deze handreiking staat mediawijsheid daarom bewust schermloos centraal, aansluitend bij de ontwikkelingsbehoeften van het jonge kind. 

Computational Thinking bij kleuters draait niet om computers of programmeren, maar om leren denken: patronen herkennen, logisch redeneren, problemen oplossen en bewust keuzes maken. Jonge kinderen ontwikkelen deze vaardigheden spelenderwijs, door ervaringen in de echte wereld, gesprekken, verbeelding en herhaling. In deze kwaliteitskaart staat Computational Thinking volledig analoog en spelgericht centraal. 

Digitale informatievaardigheden bij kleuters beginnen niet met het gebruik van digitale apparaten, maar met het leren omgaan met informatie. Jonge kinderen worden dagelijks omringd door informatie: beelden, verhalen, symbolen, geluiden en boodschappen uit hun omgeving. Door hier bewust mee om te gaan, ontwikkelen zij een basis om later informatie te kunnen zoeken, begrijpen, beoordelen en gebruiken. In deze kwaliteitskaart staat de ervaring met informatie centraal, niet de technologie. 

Praktische ICT-vaardigheden bij kleuters richten zich op het vertrouwd raken met digitale middelen en het leren omgaan met basisfuncties, altijd onder begeleiding van de leerkracht. Het doel is niet zelfstandige beheersing, maar begrip, veiligheid en bewust gebruik. Digitale middelen worden doelgericht, kortdurend en betekenisvol ingezet, als aanvulling op het aanbod en nooit als doel op zich. Vanuit een stevige analoge basis leren kinderen hoe digitale middelen werken en wat je ermee kunt doen.

Wat verstaan wij onder … bij kleuters

Mediawijsheid bij kleuters betekent dat kinderen: 

  • leren dat boodschappen een bedoeling hebben 
  • onderscheid maken tussen fantasie en werkelijkheid 
  • ervaren dat beelden, verhalen en geluiden iets met je kunnen doen 
  • ontdekken dat informatie kan veranderen of niet altijd klopt 
  • begrijpen dat zij zelf ook boodschappen kunnen maken en doorgeven 

Computational Thinking bij kleuters betekent dat kinderen: 

  • leren stappen zetten in een volgorde 
  • patronen en overeenkomsten leren herkennen 
  • eenvoudige problemen leren oplossen 
  • ontdekken dat er meerdere oplossingen mogelijk zijn 
  • leren voorspellen wat er gebeurt als je iets verandert 
  • leren reflecteren op hun aanpak: wat werkte wel en wat niet 

Digitale informatievaardigheden bij kleuters betekent dat kinderen: 

  • leren dat informatie overal is: in boeken, prenten, pictogrammen, verhalen en gesprekken 
  • ontdekken dat informatie altijd door iemand is gemaakt en een bedoeling heeft 
  • leren informatie waarnemen, benoemen en interpreteren (wat zie ik, wat hoor ik, wat betekent dit?) 
  • oefenen met kritisch kijken: klopt dit bij wat ik al weet? 
  • leren praten over informatie: waar komt het vandaan en hoe gebruik je het? 

Praktische ICT-vaardigheden bij kleuters betekenen dat kinderen: 

  • kennismaken met digitale apparaten 
  • leren dat digitale middelen bediend moeten worden 
  • ervaren dat apparaten reageren op hun handelingen 
  • leren omgaan met basisbediening 
  • ontdekken dat digitale middelen helpen bij leren, spelen en maken 
  • leren omgaan met digitale middelen op een veilige en verantwoorde manier 

In de praktijk ziet dat er zonder schermen zo uit

  1. Bewust omgaan met beelden en boodschappen 
    In de groep wordt gewerkt met prentenboeken, foto’s, verpakkingen, symbolen en pictogrammen. 
  2. Reclame en beïnvloeding herkennen 
    Met echte materialen (verpakkingen, folders, speelgoeddozen) ontdekken kinderen dat sommige beelden en teksten bedoeld zijn om je iets te laten willen. 
  3. Aandacht voor prikkels en rust 
    Binnen het dagritme is aandacht voor prikkelverwerking. Kinderen leren herkennen wanneer iets druk of juist rustgevend is en wat dat met hun concentratie doet.  
  4. Zelf media maken (analoog) 
    Kinderen maken posters, tekeningen, strips en spelen ‘nieuws’ of verhalen na. Zo ervaren zij het verschil tussen consumeren en creëren.  
  1. Volgorde en stappen (algoritmisch denken) 
    In de groep werken kinderen met bouwopdrachten en stappenkaarten. Samen wordt besproken welke stap eerst komt en wat daarna volgt. 
  2. Patronen herkennen 
    Kinderen leggen en ontdekken patronen met kralen, blokken of natuurmaterialen. 
  3. Keuzes maken en voorspellen 
    Door te experimenteren met water, zand en verschillende materialen ontdekken kinderen wat het effect is van hun keuzes. 
  4. Vergelijken en sorteren (decompositie) 
    Kinderen sorteren materialen op kleur, vorm of grootte. Hierdoor leren kinderen overzicht aanbrengen en ontdekken zij dat ordenen helpt om informatie beter te begrijpen
  1. Ontdekken wat informatie is 
    In de groep wordt gewerkt met prentenboeken, kaarten, posters en pictogrammen. Samen wordt besproken wat deze materialen vertellen of laten zien. 
  2. Informatie herkennen en begrijpen 
    De leerkracht stimuleert kinderen om na te denken over beelden door vragen te stellen zoals: 
    “Wat zie je?” en “Wat kun je uit een plaatje halen zonder tekst?” 
  3. Informatie vergelijken 
    Kinderen bekijken verschillende afbeeldingen van hetzelfde dier of onderwerp. Samen wordt besproken wat hetzelfde is en wat anders. 
  4. Betrouwbaarheid van informatie ervaren 
    Met spelvormen zoals het fluisterspel ervaren kinderen dat informatie kan veranderen wanneer deze wordt doorgegeven. 

Niet 100% schermloos mogelijk. Begin met aanbieden vanaf periode 2.2. 

  1. Kennismaken met digitale apparaten 
    Kinderen maken kennis met digitale apparaten door samen onderdelen te benoemen, zoals het scherm, knoppen en aan- en uitfunctie. 
  2. Basisbediening ervaren 
    Onder begeleiding oefenen kinderen eenvoudige handelingen, zoals het maken van een foto of het openen van een functie. 
  3. Veilig en zorgvuldig omgaan met apparatuur 
    In de huishoek ligt een functieloze tablet, waarmee kinderen leren hoe je een apparaat vasthoudt, neerlegt en voorzichtig gebruikt. 

Richtlijnen voor de inzet van digitale middelen vanuit de Nationale Kleuteracademie

Beeldschermmedia hebben weinig meerwaarde, maar zijn geschikt en niet schadelijk wanneer ze goed gebruikt worden. Gebruik is verantwoord als: 

  • De activiteit een van deze twee heldere doelen dient: onderzoek of storytelling. (5–10 minuten per week) 
  • De activiteit taal en interactie bevordert én de leerkracht actief meedoet. 
  • Deze niet vervangbaar is door een fysieke activiteit. 

Download deze Handreikingen voor het opzetten van een Kwaliteitskaart hier

Download de infographic hier om te printen en te verspreiden!

 

Hutton, J. S., Piotrowski, J. T., Bagot, K., Blumberg, F., Canli, T., Chein, J., & Potenza, M. N. (2024). Digital media and developing brains: Concerns and opportunities. Current Addiction Reports, 11(2), 287-298.  

Hinkley, T., Salmon, J., Okely, A. D., Crawford, D., & Hesketh, K. (2012). Preschoolers’ physical activity, screen time, and compliance with recommendations. Journal of Pediatrics, 160(3), 376–381. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21900847/ 

Hutton, J. S., et al. (2019). MRI toont minder witte stof bij kinderen met veel schermtijd. JAMA Pediatrics. 

Inspectie van het Onderwijs. (2024, 15 maart). Reflectiewijzer Digitale geletterdheid – einde basisonderwijs. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2024/03/15/reflectiewijzer-digitale-geletterdheid-einde-basisonderwijs 

Mediawijsheid.nl / Netwerk Mediawijsheid. (z.j.). Kinderen 06 jaar & media: Media voor baby’s, peuters en kleuters. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://www.mediawijsheid.nl/kinderen/ 

Netwerk Mediawijsheid. (2014). Ukkies, hun brein en mediaopvoeding. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://netwerkmediawijsheid.nl/wp-content/uploads/2016/06/White-Paper-Ukkies-hun-brein-en-mediaopvoeding-april-2014.pdf 

Hutton, John S., et al. (2020)  “Associations between screen-based media use and brain white matter integrity in preschool-aged children.” JAMA pediatrics 174.1: e193869-e193869. 

Pearson Clinical. (2020). EEG-onderzoek: Verstoorde hersenactiviteit bij jonge kinderen door schermprikkels.  

Shen, H., Zhang, Y., Liu, Y., Zhu, L., & Li, D. (2024). Association between screen time and physical activity on mental health among preschoolers: a cross-sectional study from Southwest China. BMC Public Health, 24, Article 261. https://doi.org/10.1186/s12889-024-17722-8 

SLO. (z.j.). Actualisatie kerndoelen primair onderwijs. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://www.slo.nl/thema/meer/actualisatie-kerndoelen-examenprogramma/actualisatie-kerndoelen/@25212/kerndoelen-primair-onderwijs/ 

Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). Verband tussen schermtijd en sociaal-emotionele achterstand. Journal of Adolescence. 

Wedekind, M. (z.j.). Geef digitale geletterdheid een plek bij de inrichting van je lokaal. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://www.mirandawedekind.nl/geef-digitale-geletterdheid-een-plek-bij-de-inrichting-van-je-lokaal/ 

Wedekind, M. (2025, 13 februari). Met prentenboeken werken aan digitale geletterdheid. Geraadpleegd op 8 december 2025, van https://www.mirandawedekind.nl/met-prentenboeken-werken-aan-digitale-geletterdheid/ 

Madigan S, McArthur BA, Anhorn C, Eirich R, Christakis DA. (2020) Associations Between Screen Use and Child Language Skills: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatr. https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2762864 

da Silva Junior DC, Castro YM, Dutra RP, Caumo DP, da Silva MP. (2025) Impact of the Use of Interactive Screens on Language Development in Children up to 6 Years of Age: A Systematic Review. Child Care Health Dev. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41235618/ 

Alles over spel en spelen dat bijdraagt aan ontwikkeling

Contact